قبل از اسلام

دردوره ی ساسانیان پایه و اساس موسیقی ملی ایران ریخته شد. موسیقی دانهای ایرانی تحت سرپرستی رئیس تشریفات سلطنتی «خرم باشی» انجام وظیفه می کردند و در مهمانیهای بزرگ به دستور او می نواختند .

معروفترین آهنگسازان دوره ی خسروپرویز سرکش ، باربد و نکیسا بودند. سرکش مقامی بزرگ در دربار ایران داشت ، ولی بعدها بباربد جانشین او شد .

اختراع دستگاههای ایرانی را به باربد نسبت می دهند و به نظر می رسد که او در مقامهای قدیم اصلاحاتی به عمل آورده است و دستگاهها را تنظیم کرده است .

دستگاههای موسیقی مرکب از هفت خسروانی بوده و اختراع آنها را به نکیسا خواننده ی معروف خسرو پرویز نسبت می دهند . به علاوه 30 لحن و 360 دستان یا آهنگ وجود داشته که با ایام هفته ، ماه و روزهای سال ساسانیان تناسب داشته است .

بعضی از دستان ها مربوط به حوادث تاریخی بود مانند کین ایرج ، کین سیاوشو گنج باد آورده . بعضی دیگر از داستانها که در وصف جشن ها و طبیعت ساخته شده بود ، دستان نوروز بزرگ ، آرایش خورشید ، ماه بر کوهان ، (ماه بالای کوهسار) معروفند .

یکی از آواز ها «راست» است که امروز یکی از دستگاههای ایرانی است و در زمالن خسرو پرویز ایجاد شده بود . از سازهای دوران ساسانیان بربط ،چنگ ، نای و شیپور ، را باید نام برد.  

دردوران اسلامی با وجود نهی اسلام هنر موسیقی رواج کامل داشت وتحقیق و مطالعه ی علمی فن موسیقی برای طالبان دانش امری لازم به شمار می آمد و در دائره المعارف هائی که ایرانیان تصنیف کرده اند نیز قسمتی از آنها به فن موسیقی اختصاص داده شده است .

دانشمندان بزرگ ایرانی که کتابهائی درباره ی اصول موسیقی نوشته اند عبارتند از :

اسحق الموصلی (متوفی 285 هجری )مؤلف کتاب النغم و الیقاع .

ابوالعباس سرخسی (متوفی 286 هجری) مؤلف کتاب الموسیقی الکبیر.

ابن خرداذبه (متوفی 300 هجری)مؤلف کتاب اللهو و الملاهی .

ابوبکر محمد زکریای رازی (متوفی 313هجری) مؤلف کتاب فی الجمال موسیقی.

فارابی (متوفی 339 هجری) مؤلف کتاب الموسیقی .

خوارزمی مؤلف کتاب مفاتیح العلوم

ابوعلی سینا (متوفی 427 هجری) مؤلف کتاب مدخل الی صناعه الموسیقی(ابن سینا نخستین کسی است که کتابش را در باب ااصول فن موسیقی به زبان فاریس نوشته شده است.)

ابن زیله (متوفی 440 هجری) مؤلف کتاب الکافی فی الموسیقی .

فخرالدین رازی(متوفی 606 هجری)مولف کتاب جامع العلوم .

ناصرالدین طوسی (متوفی 672 هجری) که در رساله ی مختصری در اصول موسیقی به زبان عربی نوشت (تالیفات کتاب کنز التحف را که اکنون در کتابخانه ی کینگر کالج دانشگاه کمبریج ضبط است به او نسبت داده اند . این کتاب که چندین سال پس از مرگش نوشته شده است از ناصرالدین طوسی نیست.

صفی الدین عبدالمؤمن الارموی (متوفی 639 هجری)مؤلف کتاب الادوار و رساله الشرقیه.

برعقاید و فرضیه های صفی الدین شرحهای بسیاری نوشته که مهمترین آنها شرح مولانا مبارک شاه است که دکتر ه . ج . فارمر، آن را به الجرجانی نسبت داده است ).

قطب الدین شیرازی (متوفی 710 هجری)مؤلف دره التاج (دره التاج دائره المعارفی است که رساله ی مهمی درباب اصول نظری موسیقی درآن نوشته شده است .این رساله درتاریخ موسیقی ایران دارای اهمیت فراوان می باشد .)

شمس الدین محمد محمود السنجری الکمانی (متوفی 749 هجری) مؤلف دائره امعارف العظیم .

محمد محمود الاملی (قرن هشتم هجری)مؤلف دائره المعارف نفائس الفنون .

الجرجانی (متوفی 819 )مؤلف دائره المعارف مقالید العلوم (دراین کتاب شرح مختصری راجع به اصول علمی و نظری موسیقی یافت می شود).

عبدالقادر بن غیبی المراغی (متوفی 838 ه.ق)مؤلف کتاب جامع الالحان (به فارسی).

مقاصدالالحان ، شرح الادوار ، و کنز الالحان (این کتاب از میان رفته است).

          عبدالعزیز پسر ابن غیبی مؤلف کتاب ثناوه الادوار.

          کتاب ابن مقاصدالادوار از نواده ی ابن غیبی است .

          جلال الدین دوانی (متوفی 998 هجری)مؤلف اخلاقی جلالی .

          شهاب الدین العجمی (اواخر قرن نهم ه.ق) مؤلف رساله فی علم الانعام .

          نصیرالدین بن العجمی (شاید فرزند شهاب الدین باشد مؤلف کتاب ارجوزه الانعام .

          الشیروانی (متوفی 1036 ه.ق )مؤلف المعارف فوائد الخاقانیه .

          احمدالمسلم الموصلی مؤلف در النقی فی فن الموسیقی که در حدود 1150 ه.ق تألیف شده است.

          دوکتاب تعلیم الغنمات و رساله ی علوم موسیقی درقرن دهم تدوین شده و نسخه ی خطی آنها درلندن و وین موجود است.

          رساله فی الموسیقی رساله یی است درجزو رسائل اخوان الصفاء.

          بهجه الرواج یا بهجه الروح رساله ای درباب موسیقی در قرن 11 .