نباتات
آفتاب گردان : گل معروفی است که ساقه های بلند و گلهای بزرگ دارد و دانه آن و سیاه رنگ است که بو می دهند و میخورند .
ارغوان : درختی است که در بهار گلی بسیار سرخ می دهد و گل آن بیش از برگ میدهند و آن را نیز گل ارغوانی گویند.
اسپرگ : گیاهی است از تیرهای نزدیک کو کناریان که سنبله های آن بسیار دراز است و دررنگرزی به کار می رود .
اسپند : یا سپند از نباتاتی است که دود کردن آن دارای فایده بهداشتی است .
اکالیپتوس :از درختچه هائی که هم در شمال و هم دربعضی از نواحی جنوب ایران میروید . این درخت همیشه سبز است و انواع زیاد دارد برگ خشک آن را دم می کننند و بخور آن برای مداوای سرما خوردگی و زکام به کار می برند .

انجیر : درختی است از تیره ی گزنه ها که بلندی که آن به مدت 12 متر می رسد و در نواحی معتدل و گرم بهتر میروید ـ نام علمی این درخت Ficuc و میوه ی آن شیرین و لذیذ است .
انگور :این میوه ی لذیذ که در بعضی از نواحی ایران انگیز نیز خوانده می شود از درختچه ای به دست می آید سکه از تیره ی رزها و مهمترین جنس آن مو یا رز است که دراکثر نقاط متعادل سطح زمین کاشته می شود .انگور انواع و موارد استعمال بسیار دارد . شراب و سرکه و الکل از انگور به دست می آید . انگور بیدانه خشک کشمش و انگور سفید و درشت خشک به نام مویز و دانه های خشک انگور سیاه به نام شاهانی خوانده می شود .
بابونه : نباتی است پر برگ دارای گل سفید ، در زمینهای شن زار ایران میروید نوع وحشی آن بسیار معطر است . این گیاه هم در تغذیه به کار می رود و هم مصرف طبی دارد .
بادام :از ریشه ی پهلوی Vatam درختی است  از دسته بادامی ها از تیره ی گل سرخسیان مغز هسته ی آن که درشت می شود و گاهی تلخ و بعضی از جنس های آن شیرین است . این درخت را در کردستان بادم و نوعی از آن را در شیراز بادامک می خوانند.
بادنجان : از کاشتنی های فصلی که در تابستان رشد میکند و گلهای بنفش و برگهای دراز و تخم کوچک زرد رنگ و میوه ی بنفش یا سیاه دارد .
باقلا : یا باقالی ، از گیاهان دولپه ، دارای گلهای سفید با خالهای سیاه ، در ایران دانه های آن به صورت آب پز یا در پلو بمصرت خوراک میرسد و در اروپا بیشتر دانه های باقلا را به حیوانات اهلی می خورانند .
برنج : غله ایست که در نواحی پر آب و پر باران آسیای شرقی و جنوب شرقی و ایالات شمالی ایران و خوزستان و اصفهان میروید دانه های سفید رنگ و کشیده و انواع گوناگون دارد.
 بلوط : از گیاهان خانواده ی Fagaceae که در ایران انواع گوناگون آن وجود دارد .
نام بلوط از ریشه ی پهلوی Balut گرفته شده ،چوب آن بسیار سخت و میوه ی آن دارای مواد غذائس بسیار مفید است .
بنفشه: از ریشه ی پهلوی Vanafshak از گیاهان تیره ی بنفشه ها دارای گلهای نامنظم و مهمیز دار و بر دو نوع است : یکی بنفشه ی معظر که گل آن در طب به عنوان ملین به کار می رود و دیگر بنفشه سه رنگ یا بنفشه ی فرنگی که برای زینت کاشته می شود .
پاپیروس : گیاهی از نوع نی و جگن که مصریان قدیم ازساقه ی آن چیزی می ساختند شبیه بادبزن و روی آن با مرکب مخصوص می نوشتند .
پرسیاوشان : یا پر سیاوش ، از گیاهان خود روی داروئی ایران است.
پسته : دانه مغز داری است که مغزش لذیذ و متمایل به سبز خوش رنگ و بسیار مقوی است درخت پشته در اراضی شور بهتر پرورش می یابد.
پیاز : گیاهی است از نوع سیر از دسته سوسن ها از تیره ی سوسنی ها ساقه ی زیر زمینی این گیاه که مقدار زیادی مواد غذایی ذخیره می کند از گیاهان غذایی بسیار سودمند است.
تاتوره : گیاهی است از تیره ی بادنجانیان از گیاهان دولپه ی پیوسته گلبرگ ، کپسولهای آن دارای خاربسیار است و به چهار شکاف باز می شود ، ماده ی سمی آن به نام داتورین از مواد مخدر قوی است .
تاجریزی : نام میوه ی گیاهی است که یکی از داروها می باشد و در طب معروف به عنب الثعلب (انگور روباه) است و خوشه و دانه های شبیه به انگور دارد .
ترخان ، ترخون : یک نوع سبزی است که خام خورده شود.
ترنج : چین و شکن که از در هم فشردگی حاصل شود ، میوه ای است ازنوع مرکبات که پوستی مانند پوست نارنج دارد و ترش مزه است.
ترنجبین : از نباتات طبی است .
تره : هر نوع سبزی خوردنی .
تره تیزک : یا شاهی یا ترتیزک گیاهی است از تیره ی چلیپائیان که مصرف غذائی فراوان دارد .
تمشک : گیاهی است دسته ی تمشک ها از تیره ی گلسرخیان که به حالت وحشی در نواحی ساحای گرم و مرطوب خاصه در مازندران و گیلان فراوان است. میوه این درخت ترش و شیرین و از توت فرنگی ریز تر است و در شمال به نامهای گوناگون مانند ،تلو ، تلاس ، تمش ، تموش خوانده می شود .در کتب قدیمی به نام توت سه گل خوانده شده است .
توت : از ریشه ی پهلوی Tut درختی است از تیره ی گزنه ها که گلهای ماده آن تشکیل سنبله های به هم فشرده می دهد . میوه ی آن خوراکی است و برگ آن برای تغذیه کرم ابریشم به کار می رود و انواع مختلف دارد ، مانند توت سفید ، توت قرمز ، توت سیاه (شاتوت یا شاه توت) .
توت فرنگی : گیاهی است از تیره ی گل سرخسیان که میوه ی آن لذیذاست و درآب و هوای معتدل و اراضی رسی ،شنی ، آهکی و باغچه های آفتابی به عمل می آید . ساقه های این گیاه خزنده و برگهایش سه برگ است و انواع زیاد دارد .
جو : از ریشه ی پهلوی Jav از دسته ی غلات است و سنبله ی آن ساده وشاخه های انتهای زبانک آن دراز و دانه های آن به زبانچه چسبیده است .
چای : گیاهی است که درخت آن به حالت خودرو ممکن است به ارتفاه ده متر برسد ولی چون برگهای آن را همه ساله می چینند پرورش یافته ی آن از دو متر بلند تر نمی شود . این درختچه ها در نقاط معتدل و نسبه مرطوب میروید و پس از به عمل آوردن برگهای آن چای معمولی به دست می آید که دارای ماده ی Theinc (شبیه کافئین )است .
چغندر: گیاهی است از تیره ی اسفنجیان دارای جنس های متعدد و در ریشه ضخیم آن مواد غذائی بسیار مخصوصا قند اندوخته می شود . چغندر قند دراز و کشیده معمولی گرد و سرخ یا زرد است .
چنار : از درختان برگ پهن بی میوه که در غالب نواحی ایران میروید .در کردستان و بعضی نواحی غرب ایران درخت تبریزی را چنار و درخت چناررا « جوهر » می خوانند . چوب این درخت در صنایع  مختلف از جمله در نجاری به کار می رود .
حنا : از نباتات رنگی ایران که از بوته ی رنگ قرمز و زرد مخصوص به دست می آید صحیح این لغت (حناء) است.
حنظل : میوه ی بوته ای و بسیار تلخ است .
خارخسک : گیاهی است از تیره ی چتریان که ساقه های دراز و چترهای کم گل و دانه هایی است که برجستگیهای روی آن ها به صورت خارهای کوچک و منحنی در می آیدو به لباس می چسبد .
خارشتر: بوته خاری است که در دشت های کم رطوبت میروید و شتر آن را با رغبت تمام می خورد، این گیاه از دسته ی اسپرس ها و دارای صمغی است که آن را ترنجبین می گویند و مصرف طبی دارد .
خربز،خربزه : میوه ی شیرین و لذیذی که بوته ی آن روی زمین کشیده میشود و از محصولات صیفی است .
خردل : گیاهی است از تیره ی چلیپائیان که نوع سفید و سیاه دارد و دانه های سیاه آن بیشتر مصرف می شود .
خرما :میوه ی تابستانی شیرینی است گرمسیری بسیار شیرین و مطبوع و دارای هسته بلندی است ، درخت خرما تنه ی بلندی دارد و همیشه شاخه های زائد آن را می زنند و فقط قسمتی از آنها در قسمت بالای درخت باقی است . میوه ی درخت خرما مستقیما از تنه ی درخت خارج می شود و خوشه های بزرگی تشکیل میدهد.
خرمالو : میوه ی شبیه به گوجه فرنگی طعم آن شیرین و لذیذ و شبیه به طعم نورس است، درخت خرمالو در تهران فراوان است .
خلر : نخود فرنگی ـ دانه های شبیه باقلا .
خیار :میوه ی بوستانی سبز و درازی است که گلهای زرد و برگهای عریضی دارد و بوته اش روی زمین کشیده می شود .
خیار شنبر ، چنبر : یک نوع خیار دراز وشیار داری است که بوته و گلش شبیه به خیار سبز است .
دارچین : پوست چوبی است بسیار خوشبو و برای لذیذ کردن اغذیه به کا می روداز چوبهای مناطق حاره است.
ذرت : گیاهی از تیره ی غلات و دانه های آن دارای مقدار زیاد نشاسته است . آرد ذرت به جای آردگندم برای تغذیه به کار می رود . خوشه ذرت مرکب از یک هسته چوبی و مقداری دانه های زرد یا سفید است که منظم و پیوسته و هر یک به اندازه ی نخود کوچک و تمام سطح خوشه از این دانه ها پوشیده است . بلال ـ گندم مکه ـ گندم مصری ـ گندم مکی نامهایی است که در مورد ذرت به کار می رود .
روناس : از گیاهان رنگی ایران . از تیره ی روناسیان و شبیه به گیاه شیر پنیر هم به حالت خود رو وجود دارد و هم کاشته می شو و رنگ قرمز و زرشکی از آن به دست می آید که Alizarine خوانده می شود .
ریواج ،ریواس : از گیاهان طبیعی ایران که بهترین نوع آن در شاهرود به دست می آید و ساقه و برگ آن به مصرف خوراکی می رسد ، ریشه ی بعضی از انواع ریواس در صنعت چرمسازی به کار می رود .
زردآلو : میوه ی زرد رنگ خوشبو و خوش طعم و هسته دار که پیش از سایر میوه های درختی می رسد .
زرد چوبه : از گیاهان منطقه فوق استوائی که ریشه ی آن زرد رنگ است و جزو ادویه در خوراک مصرف می شود و برای تهیه رنگ نیز به کار می رود .
زعرور : میوه ی جنگلی شبیه سیب و از آن کوچکتر که رنگ آن مانند ازگیل است و در خراسان آن را علف شیران و علف خرس می گویند .
  زعفران : گل گیاهی است که پیاز آن را با رعایت شرایط خاصی می کارند و از سال چهارم کشت به بعد محصول می دهد . این گیاه از نباتات رنگی و طبی است و مصرف غذایی نیز دارد .
زنجبیل : گیاهی است که ریشه ی آن زیر خاک پراکنده می شود . ریشه ی زنجبیل قهوه ای رنگ است و کوبیده و سوده ی آن را در ادویه برای خوشبو ساختن غذا به کار می برند . گیاه منطقه فوق جنوبی و جنوب شرقی است .
زیتون : از درختان جنگلی ایران در منطقه ی گیلان که میوه ی آن گوشتی و دارای هسته و از میوه های روغن دار و دارای مصرف غذایی گوناگون و مصارف طبی است .
سدر : درخت کنار ، برگ این درخت را که درسای خشک می کنند سوده و نرم کننده برای شستشوی بدن به کار می برند . میوه ی آن مانند آلوچه و دارای مصرف داروئی است.
سرخس : گیاهی است که در طب قدیم از آن استفاده می شدهو از داروها بوده است .
سرو : درخت مخروطی شکل است که همیشه سبز است و شعراء قد محبوب را به آن تشبیه کنند .
سماق : میوه گیاهی است ترش مزه که مصرف طبی و غذایی دارد انواع آن سماق، شکی و سماق شهری است .
سنبل :گیاهی گلدار از تیره ی سوسنی هاکه گل های بنفش یا سفید آن به شکل خوشه است .
سنبل الطیب :از گیاهان طبی که عصاره ی آن برای تسکین دردهای قلب و اعصاب مفید است .
سوسن : گلی ست مانند زنبق به رنگهای سفید و زرد و کبود .
سیب : از میوه های متنوع و خوش طعم که به رنگ های سرخ و سفید و زرد و طعم شیرین و ترش به دست می آید .
سیب زمینی : گیاهی است از تیره ی بادنجانیان ، برگهای آن مرکب و میوه ی آن قرمز و سمی ولی ساقه های زیرین آن دارای مواد نشاسته بی فراوان و قسمتی از غذای انسان است .
سیر : بیخ گیاهی است که شبیه به پیاز و دارای طعم و بوی تندی است .
شابلوط : از گیاهان خانواده Fajaceae ، نوعی بلوط که در شمال ایران کاشته می شود ولی به حال بومی و خودرو تاکنون دیده نشده ، میوه ی آن لذیذ و مقوی و دارای مصرف غذائی است.
شاتره : گیاه داروئی بسیار سبز که طعم آن کمی تلخ است و مصرف داروئی دارد.
شاهدانه :گیاهی دو پایه از تیره ی گزنه هاست که در ساقه ی آن الیاف بافتنی فراوان دارد و دانه های آن روغنی و پوشیده از کرک های آلوده به روغن است که بوی زننده و نامطبوع دارد . از این کرکها که دارای خاصیت سمی نوعی بنگ و و از برگ شاهدانه نوعی حشیش درست می کنند .
شب بو ، شب بوی : ازتیره ی چلپائیان ، کاسه ی آن دارای چهار کاسبرگ مستقیم که از خارج اندکی برآمدگی دارند . جام آن چهار گلبرگ داردبه شکل صلیب ، پرچمهای آن شش و دو عدد کوچک تر از چهار تای دیگر است گل زرد و صورتی شب بو معطر و عطر آن هنگام شب بیشتر است .
شبدر : از گیاهان علوفه ایران که در اکثر نواحی کاشته می شود و نوعی آن که گلهای بسیار زیبا دارد برای تزئین باغچه ها کاشته می شود .
شفتالو : میوه ی لذیذ و آبداری که یک نوع هلو خوانده می شود در بعضی از نواحی ایران شلیل را شفتالو گویند. هلو نوع پرورش یافته و پیوند شده ی شفتالوست .
شقابق :گلی است از تیره ی کوکناریان که گلهای آن به رنگ سرخ تیره و لکه های سیاه است .
شلغم : یا شلجم گیاهی است از تیره ی چلپائیان و ریشه دوکی شکلی دارد که خوردنی است .
شمشاد : درخت و درختچه ایست که برگ آن در سراسر سال سبزو دارای چوب بسیار محکم است و انواع بسیار دارد مانند شمشاد رسمی ، شمشاد اناری ، شمشاد نعنائی .
شنبلیله : گیاهی علفی از دسته ی شبدرها از تیره ی پروانه داران ، یکساله گل زرد می دهد و در بستان کاشته می شود ، برگ تازه یا خشک آن را درقورمه سبزی پلو مصرف می کنند شنبلیله و شملید نیزبه همین معنی است .
شیرین بیان :از گیاهان طبی است که ارزش و تأثیر آن در پاره ای از معالجات مورد توجه محافل پزشکی جهان قرار گرفته است .
صنوبر : یا ابو دقیق ، از درختان جنگلی ایران که در یزد و کاشان به نام شالک و در کرمان و همدان به نام تبریزی خوانده می شود .
عدس : از حبوبات خوردنی.
عرعر : نام درخت است :1. Lunierus Communis   از تیره ی ناژویان (مخروطیان) که برگهای آن مانند خار و میوه ی آن قرمز رنگ و به قدر نخود است و آن را پیرو نیز گویند. 2.Ailanthus Gldodulosa ازگیاهان نزدیک تیره ی شمعدانان  و درختی است دارای برگهای مرکب و برگچه های بسیار و ارتفاع آن به 20 متر می رسدو صمغ بسیارمتعفنی دارد . سرو کوهی را نیز در بعضی از نواحی ایران (عرعر) می خوانند .
عناب :درختی است از تیره ی عنابها دارای میوه هائی شبیه به سنجد که در پزشکی به عنوان ملین به کار می رود رنگ پوست میوه ی آن سرخ خوش رنگ است .
فلفل  سبز : میوه ی گیاهی است که در تابستان کاشته میشود و مرکب از غلاف سبز رنگ و درون آن تند و دارای انواع زیاد است.
فندق : یا بندق درخت میوه دار که بومی آن جنگلهای ایران وجود دارد و در بعضی از شهرستانها آن را می کارند و پرورش می دهند هسته ی دولپه ی این درخت ، روغن دار و مقوی است .
قهوه : میوه درختی است که بیشتر در مناطق گرمسیر حبشه و عربستان و امریکای جنوبی ومرکزی (مخصوصا برزیل)میروید و گویا نخستین بار از حبشه به سایر نواحی منتقل گردیده است .
کاج : درختی است از تیره ی مخروطیان که برگ های دائمی داردو برگهای سوزنی آن سه به سه در غلافی قرارگرفته است ، این درخت به نام صنوبرو ناژو نیز خوانده است .
کاجیره : گیاهی از گل زرد آن برای تهیه رنگ و از دانه های آن برای گرفتن روغن نباتی استفاده می شود . کافشه و کازیره نیز گفته می شود .
کاکائو : میوه درختی است که در مناطق گرمسیر میروید و مرکز عمده ی آن کشت آن آسیای جنوب شرقی به خصوص جزایر مجاور آن منطقه است.
کاکتوس : گیاه خارداری است که در نواحی گرمسیر وجود دارد .
کتان : گیاهی است که مانند پنبه در نواحی مرطوب و معتدل می روید و الیاف ساقه های آن برای یافتن پارچه به کار میرود ، ساقه آن تا یک مترو نیم رشد می کند و دارای برگ های باریک و گل لاجوردی است.
کدو : نهالی است از نوع کدو ها دارای میوه های بزرگ خوراکی و اقسام مختلف دارد . مانند : کدو تنبل ، کدو حلوائی .
کرچک : از نباتات روغنی که از دانه های آن روغن گرفته می شود و درطب صنعت صابون سازی مصرف دارد .
کرفس : کلفس ، کرسب ، کرسف : گیاهی است از طایفه ی چتریان که برگ سبز و ساقه ی سفید آن مصرف غذائی دارد .
کلم : کرنب، کرم ، گیاه غذائی از تیره چلیپائیان که جنسهای گوناگون دارد و اندوخته مواد غذائی آن یا در ریشه یا در برگ و یا در گل جمع می شود.
کنجد : از نباتات روغنی که از دانه آن روغن گرفته می شود و در صنایع مختلفاز جمله صابون سازی مصرف می شود و روغن آن خوراکی است .
کنگر :از گیاهان غذایی خودرو که برگهای آن خاردار و ساقه اش سفید رنگ و دارای طعم مطبوع و هم خام و همه پخته آن خوردنی است .
کوکب : از گلهای پرپر زیبا که ساقه ی بلند و رنگهای گوناگون دارد و معمولا پیاز آن در بهار کاشته می شود .
گاوزبان : گیاه خودروی طبیعی است که گلهای بنفش تیره رنگ آن مصرف پزشکی دارد .
گردو : درخت تنومند و پر شاخ و برگ از دسته غان ها ،مخصوص مناطق معتدله که میوه آن دارای پوست سبز و مغز روغن دار و چوب آن محکم و قیمتی و دارای مصارف صنعتی است ، جوز، گردکان نام دیگر آن می باشد .
گز : نوعی از درختان و درختچه های مناطق جنگلی ایران در شمال و غرب و جنوب که چوب آن سخت و محکم است .
گلایول : نوعی گل شیپوری شکل که به رنگ های مختلف عمل می آید و از بهترین گلهای تزئینی است .
گل سرخ :نام دسته ای از گلهاست که انواع زیاد دارد و بهترین نوع آن ـ Rosa Damascena از تیره گل سرخ ، گلبرگ های بسیار معطر و پر بر دارد .
گل مریم : از گلهای سفید معطرو بادوام که فصلی کاشته می شودو یکبار گل میدهد .
گندم : گیاهی است از تیر ه ی غلات ، یک ساله و با ساقه نازک بندبند و توخالی ، برگهای بی دمبرگ ولی نیام دار آن ساقه را در محل گره هامی پوشاند ،گل گندم از سنبله هائی تشکیل می شود .
نیلوفر: نوع معروف آن گل نیلوفر است که گلهای زرد یا سفید و ماده ای لعابی بسیار دارد . نوع دیگر آن نیلوفر آبی دارای برگ های پهن و شناور و گلهای سفید یا زرد درشت و زیباست .
ورغست : برغسمت ، اسفناج خود روی صحرایی که بیشتر در کنار جویبارها می روید .
ون : درخت زیبای گنجشک از تیره ی زیتونیان با برگهای مرکب و میوه ی خشکی که اطراف آن بال دارد و دارای هسته روغن دار معطر است و از عطر آن برای نوشابه ها استفاده می شود . جنسی از این درخت ماده ای قند ترشح می کند به نام شیرخشت . بلوچستان درخت (بنه ) را (ون)می نامند .
هلیله ی زرد : میوه ایست گیاهی که در مناطق گرمسیر میروید و مصرف داروئی دارد .
هلو : میوه ی گیاهی است از انواع بادامیها که هسته آن ناهموار و پوست آن کرک دار است جنسهای آن به نام شلیر و انجیر خوانده می شود .   
همیشه بهار: میش بهار ، گیاهی است از دسته آفتابی ها دارای گلهای زرد و فندقه های خمیده که جز در زمستانهای یرد همیشه گل دارد . برگهای آن محرک است و بیشتر برای زینت به کار می رود . همیشه بهار کوهی از دسته آفتابی دارای برگهای کرکدار گلها و ریشه ی آن قی آور است .
هندبا : گیاه کاسنی که عصاره تلخ آن مصرف داروئی دارد هند بید نیز به همین است .
یاس : نهال گلی است که گل سفید زیبا معطر و معطر دارد و بعضی از نهالهای یاسمن گلهائی به رنگ دیگر نیز میدهد . گل یاسیمین را یاس می گویند .