ابونصر فارابی «معلم ثانی»

          محمدبن محمدبن طرخان  بزرگترین فلاسفۀ اسلام و به اتفاق اهل این علم کسی پس ازارسطوبه پای فارابی نرسیده ازاین جهت ارسطو را«معلم اول» و فارابی را«معلم ثانی» گفتند . علم حکمت در شهر بغداد از یوحنای مسیحی فرا گرفت و از همۀ اساتید به قدرت فکر و دقت نظر درگذشت . دراواخر عمرنزد سیف الدولۀ همدانی می زیست و با او به شام رفت و سیف الدوله مصاحبت او را غنیمت می شمرد.

          فارابی در دمشق درگذشت و پادشاه خود بر جنازۀ او حاضر شد و نماربگذاشت فلاسفۀ پیش از فارابی مترجم و ناقل بودند و ازخود فکر مستقل نداشتند ، گویند یعقوب کندی فیلسوف بزرگ عرب با وسعت علم و تنوع فنون ، در تحلیل مهارت نداشت و ضبط و استدلال و مقدمات و نتایج و اقسام علوم و مسائل را درهم آمیخت .

          از کتب فارابی رسائل چندی به جای مانده ازجمله کتابی دراغراض افلاطون و ارسطو نوشته است که به نام «جمع بین الرائیین» معروف است و «السیاسه مدینه الفاضله» «کتاب النجوم» که در آن احکام وتأثیر ستارگان را انکارکرده است ، « کتاب مراتب العلوم» و غیره .

           درموسیقی ید طولی داشت و حکایت افسانه ای مانند ازمهارت او در موسیقی نقل کرده اند .         

          فارابی که اصلا ً از یک خانوادۀ ترک و توسط یک دندانپزشک مسیحی در بغداد تربیت شده بود به نظر بعضی ها به منزلۀ یکی از بزرگترین اساتید نظیر ارسطو تلقی می شد .

          وی که در همۀ رشته های علوم و فنون مطالعه داشت اصولا ً هم خود را مصروف فلسفه کرد . چه به صورت تفسیر عقاید دیگرانو چه با افکارتازه ای که خود ابداع نمود . به ویژه وی ازلحاظ تجزیه و تجلیل هایی که از فلسفۀ یونان نموده اشتهاردارد . او به کارهای فلسفی خود یک جنبۀ تألیفی می داد ،زیرا که درفلسفه های گوناگون جویای افکارمشابهی دربارۀ خدا، روح، زمان ومکان بودوازهمین رو توافق کاملی بین افکار افلاطون و ارسطو کشف کرد و مورخین فلسفه پیوسته از رساله «دربیان مشابهت فلسفه به فلسفه ارسطو» اظهار تعجب کرده اند .

          وی کتابهای چندی دربارۀ جنبه های مختلف روح از حیث فهم آن ، وحدت آن ، و ماهیت آن و همچنین در مسائل دیگرنوشت . در افکار او ایده آلیستی که نزدیک به تصوف  است به چشم می خورد .

          فارابی اصولا ً تحت تأثیر افکار پلوتن قرار داشت که درک او ازدنیای مادی که آنرا جلوه گاه ازحق می دانست نشانی فکر اسکولاستیک اسلامی است . درمبدأ جهان بود و از این جا نتیجه می گرفت که دنیا در زمان آغازی ندارد و زمان مربوط به حرکت است و نمی تواند به خدا که خودش محرک اولی است سبق داشته باشد معتقد بود .

          فارابی نه تنها فیلسوف بزرگی بود بلکه موسیقیدان عالیقدری هم به شمارمی رفت . هنوز می توان درشرق آهنگهایی که او ساخته است اززبان دراویش شنید وباری که او یک «اتوپیست» بود که دو نمونۀ مدینه اش حاکی از تمایل او به یک مدینۀ آسمانی در روی کرۀ خاکی است.